Thứ sáu ngày 31 tháng 3 năm 2017

Giáo dục sức khỏe

Tăng huyết áp, sát nhân thầm lặng (Phần 1)
Ngày gửi : 30/10/2013 | 06:22:05

Ngỏ

Nghịch lý! Người tăng huyết áp vô tư-thầy thuốc tim mạch trăn trở.

Hàng ngày trực tiếp khám chữa bệnh tim mạch tại bệnh viện, phòng khám cũng như tại nhà người bệnh, chứng kiến nhiều cái chết thương tâm đáng ra cứu vãn tốt: chồng bỏ vợ, mẹ bỏ con, bạn bỏ bạn, người bỏ dở sự nghiệp…chỉ bởi không để ý căn bệnh mình đã mắc-tăng huyết áp. Người bệnh hồn nhiên với bệnh này, nào là có chi đâu, huyết áp lên thì uống thuốc, uống thuốc hoài nóng người lắm, khỏi rồi…

Thực ra tăng huyết áp là bệnh lý mạn tính, ngày càng nhiều người mắc và nguy hiểm, gây tử vong mỗi năm 7,1 triệu người (tương đương 13% tổng tử vong) và chiếm 4,5% bệnh tật chung toàn cầu. Tỷ lệ tăng huyết áp trên thế giới năm 2000 là 26,4% (một tỷ người mắc) sẽ tăng lên 29,2% (1,5 tỷ người bệnh) vào năm 2025. Tại Việt Nam, xu hướng bị tăng huyết áp tăng: tỷ lệ năm 1992 trên toàn quốc là 12%, năm 2002 ở miền Bắc là 16% còn ở Hà Nội là 23,2% và năm 2004 thành phố Hồ Chí Minh là 21%. Điều tra năm 2010 cho thấy 25,1% ở người từ 25 tuổi trở lên bị tăng huyết áp (khoảng 12,6 triệu người mắc). Điều đáng lo lắng là trong số những người bị tăng huyết áp chỉ kiểm soát tốt 19% còn 81% lơ lửng các mối hiểm nguy do tăng huyết áp gây ra. Thuốc sẵn có mà người bệnh tăng huyết áp vẫn chết và bị biến chứng hàng ngày nhiều; căn bệnh này nguy hiểm hơn tất cả chứng khác như ung thư, dịch cúm...hiện đang xảy ra.

Những dòng này mỏi mong gợi mở một số thông tin hữu ích cho người bệnh và những ai quan tâm đến tăng huyết áp ngõ hầu xoá bớt nghịch lý trên. Cái hôm nay đúng nhưng ngày mai cần phải xem lại; vì vậy, người viết không tránh khỏi lỗi bất khả kháng.

Bài này viết từ 12/2005 đã được cập nhật hằng năm sau bao thực tế tăng huyết áp cộng đồng khắp nẻo đường nước Việt.

Phú Nhuận 17/5/2013;

Thạc sỹ Đào Duy An

Trưởng Phòng khám Sông Trà,

Trưởng Dịch vụ Bác sỹ & Chăm sóc Sức khỏe tại nhà 24/24 (Inn Care),

Công ty Núi Ấn Sông Trà (Inn Co., Ltd), Tp HCM.

Huyết áp là gì?

Hình 1. Các tác hại do tăng huyết áp.

Huyết áp là áp lực máu tác động lên thành động mạch nhằm đưa máu đến nuôi dưỡng các mô trong cơ thể. Huyết áp tồn tại đương nhiên trong cơ thể giống như áp lực nước trong ống nước, lòng mương,…

Huyết áp thể hiện qua hai con số:

(1) Huyết áp tối đa (huyết áp tâm thu, số trên), bình thường từ 90 đến 139 mm Hg (đọc là milimét thuỷ ngân). Đây là áp lực trong động mạch khi tim co bóp.

(2) Huyết áp tối thiểu (huyết áp tâm trương, số dưới), bình thường từ 60 đến 89 mm Hg. Đây là áp lực trong động mạch khi tim nghỉ ngơi sau mỗi lần co bóp.

Mỗi người phải luôn biết và nhớ hai chỉ số huyết áp của mình.

Hình 2. Nhồi máu cơ tim do tăng huyết áp.

Tăng huyết áp là gì?

Huyết áp tăng dần theo tuổi nhưng khi tăng tới mức gây nguy hại cho cơ thể mà ở mức này việc trị có lợi hơn là hại thì gọi là tăng huyết áp.

Tất cả sách giáo khoa và các hướng dẫn điều trị tăng huyết áp trên thế giới thời điểm 2013 đều chọn ngưỡng gọi là tăng huyết áp đối với người từ 18 tuổi trở lên là khi người đó có ít nhất một trong hai số huyết áp sau: (1) huyết áp tối đa >/= (đọc là lớn hơn hoặc bằng) 140 mm Hg và (2) huyết áp tối thiểu >/= 90 mm Hg. Như vậy, nếu con số huyết áp sau nhiều lần đo là 150/80 (đọc là 150 trên 80), 130/100 hoặc 150/90 mm Hg thì gọi là tăng huyết áp.

Hình 3. Tăng huyết áp có thể làm vỡ hoặc góp phần làm hẹp, tắc bất cứ nhánh mạch máu não nào, gây tai biến mạch máu não.

Một cách đầy đủ, tăng huyết áp là một hội chứng tim mạch tiến triển được khẳng định khi: (1) huyết áp đo tại cơ sở y tế >/= 140/90 mm Hg hoặc khi đo tại nhà hoặc khi đo huyết áp tại nhà >/= 135/85 mm Hg hoặc (2) huyết áp không tăng nhưng có bằng chứng tăng huyết áp như đang dùng thuốc hạ huyết áp hoặc có biến chứng như bệnh tim do tăng huyết áp, tai biến mạch máu não. 

Tên gọi thông dụng trong dân chúng: các vùng, miền gọi khác nhau về tăng huyết áp như cao huyết áp, cao áp huyết, cao máu, lên máu, áp huyết, huyết áp, tăng xông.

Tăng huyết áp có triệu chứng không?

Hình 4. Tác hại tăng huyết áp lên thận.

Phần lớn tăng huyết áp nhẹ và vừa không có triệu chứng.

Các dấu hiệu nhức đầu, chóng mặt, hoa mắt, buồn nôn, mửa, mỏi mệt…không phải là biểu hiện chỉ của mỗi tăng huyết áp.

Khi tăng huyết áp có triệu chứng thì thường lúc đó tăng huyết áp nặng (huyết áp rất cao) hoặc biến chứng.

Tăng huyết áp nguy hiểm như thế nào?

Tăng áp lực trong lòng động mạch chính là thủ phạm gây mọi hiểm nguy cho cơ thể. Huyết áp càng tăng thì mối nguy hiểm càng cao.

Các tác hại này (biến chứng tăng huyết áp) xảy ra chủ yếu ở tim, não, thận, mắt, mạch máu (Hình 1).

1. Tại tim, tăng huyết áp gây:

  • Rối loạn chức năng tim, phát hiện sớm nhất qua siêu âm tim.
  • Tim lớn, lâu ngày gây suy tim.
  • Bệnh mạch vành gồm thiếu máu cơ tim im lặng, cơn đau thắt ngực, nhồi máu cơ tim (Hình 2) và đột tử do tim.

Hình 5. Tác hại tăng huyết áp lên mắt: phù võng mạc.

Hình 6. Tác hại tăng huyết áp lên động mạch.

2. Tại não, tăng huyết áp gây (Hình 3):

  • Cơn thiếu máu não thoáng qua.
  • Suy giảm nhận thức và sa sút trí tuệ.
  • Đột quỵ (tai biến mạch máu não) gồm nhồi máu não (nhũn não) và xuất huyết não (chảy máu não, ngập máu não, đứt mạch máu não) mà biểu hiện người bệnh và người khác có thể thấy là nói đớ, miệng méo, tay rũ, chân liệt hoặc liệt nằm một chỗ…
  • Vỡ phình động mạch não.
  • Bệnh não do tăng huyết áp, biểu hiện như co giật, mê sảng, hôn mê.

3. Tại thận, tăng huyết áp gây: bệnh thận giai đoạn cuối (Hình 4).

4. Tại mắt, tăng huyết áp gây: mờ mắt, mù gọi là bệnh lý võng mạc do tăng huyết áp (Hình 5).

Hình 7. Đo huyết áp tư thế ngồi, cách phát hiện tăng huyết áp phổ biến.

5. Tại mạch máu, tăng huyết áp gây: tăng huyết áp gây bóc tách động mạch chủ, xơ vữa động mạch, viêm tắc động mạch chân (Hình 6).

Tất cả biến chứng này: (1) về mặt sức khỏe làm bệnh nặng dần, tàn tật nhiều (62% đột quỵ và 49% đau thắt ngực do tăng huyết áp) và gây chết hoặc đột ngột hoặc từ từ hoặc chết sớm (tăng huyết áp gây giảm thọ từ 10 đến 20 năm); còn (2) về mặt tài chính thì làm tăng chi phí.

Tại sao gọi tăng huyết áp là "sát nhân thầm lặng"?

Tiến triển tự nhiên tăng huyết áp như sau: vào độ 10-30 tuổi, huyết áp bắt đầu tăng, đầu tiên là tăng cung lượng tim, dần dần tăng huyết áp sớm vào tuổi 20-40 (lúc này lực kháng ở mạch máu ngoại vi nổi trội, có cơn huyết áp tăng nhưng người bị không biết) rồi đến tăng huyết áp thực sự ở tuổi 30-50 và cuối cùng là tăng huyết áp có biến chứng vào độ 40-60 tuổi. Tăng huyết áp tiến triển âm thầm trong 15-20 năm đầu, người bị tăng huyết áp vẫn làm việc bình thường trong khi bệnh đang huỷ hoại cơ thể dần dần dẫn đến cái chết gặm nhấm hoặc cái chết tức tưởi. Do đó, các nhà tim mạch học thế giới gọi tăng huyết áp là sát nhân thầm lặng.

Hình 8. Rau quả tốt cho tình trạng huyết áp.

Nguyên nhân tăng huyết áp

1. Tăng huyết áp không rõ nguyên nhân (tăng huyết áp vô căn hoặc tiên phát, nguyên phát): 90%-95%.

2. Tăng huyết áp có nguyên nhân rõ ràng (tăng huyết áp thứ phát hoặc mắc phải): 5%-10%.

Điểm khác biệt là tăng huyết áp có nguyên nhân thì chữa khỏi được, ví dụ tăng huyết áp do hẹp động mạch thận thì sau khi nong động mạch hẹp, huyết áp bình thường trở lại, không phải uống thuốc lâu dài như trong tăng huyết áp vô căn.

Hình 9. Đi bộ tốt cho tình trạng huyết áp.

 Phát hiện tăng huyết áp như thế nào?

Chỉ bằng cách đi khám và đo huyết áp tại các cơ sở y tế hoặc tự mình đo huyết áp nếu đã được huấn luyện quy trình đo chuẩn (Hình 7).

Thông thường phải qua ít nhất ba đợt khám từ một tuần đến vài tháng mới xác định được tăng huyết áp bởi gán một chẩn đoán tăng huyết áp đồng nghĩa gán một gánh nặng sức khoẻ suốt đời cho người đó.

Đo huyết áp khi có huyết áp bình thường ít nhất mỗi ba năm và khi cảm thấy trong người khó chịu như chóng mặt, nhức đầu không giải thích được, uể oải.

Những ai dễ bị tăng huyết áp?

Đó là người:

(1) Tuổi càng cao càng dễ bị tăng huyết áp: 3,3% ở độ 18-29 tuổi; 13,2% ở độ 30-39 tuổi; tăng dần đến 51% ở độ 60-74 tuổi; trung bình cứ tăng 10 tuổi thì tỷ lệ tăng huyết áp 5%. 

(2) Nam giới hoặc phụ nữ sau mãn kinh.

(3) Có cha mẹ, anh chị em ruột bị tăng huyết áp.

(4) Uống rượu nhiều: ai uống hơn 60 g cồn mỗi ngày thì bị dễ tăng huyết áp gấp 1,5 lần người không uống.

(5) Béo phì.

(6) Người mắc một số bệnh nội khoa như rối loạn lipid máu, đái tháo đường típ 2, hội chứng chuyển hoá.

Tăng huyết áp có thường gặp không?

Tại Việt Nam cũng như nhiều nơi trên thế giới cứ 100 người từ 25 tuổi trở lên thì có 25 người bị tăng huyết áp tiên phát. Tuổi càng cao thì huyết áp càng tăng. Đối với người từ 60 tuổi trở lên thì cứ 2 người thì có một người bị tăng huyết áp.

Trị tăng huyết áp như thế nào?

Hai biện pháp: không dùng thuốc và dùng thuốc.

1. Biện pháp không dùng thuốc (thay đổi lối sống).

  • Bỏ, không hút thuốc lá và tránh hít khói thuốc.
  • Ăn lành mạnh: ăn lạt, ăn nhiều rau, ăn nhiều cá, ăn ít thịt, ăn ít mỡ động vật, mỗi tuần ăn chay một bữa (Hình 8).
  • Uống cà phê vừa phải, < 2 tách mỗi ngày (< 200 mg cafein/ngày, dấu < đọc là nhỏ hơn).
  • Uống rượu bia ít và điều độ đối với người có uống rượu (nam uống </= 14 cữ mỗi tuần; nữ uống </= 9 cữ mỗi tuần; một cữ tương đương một lon bia 333, ¼ xị rượu gạo). Chỉ uống rượu, bia khi huyết áp đã ổn định. Người không uống rượu bia thì không nên uống.

  1. Giữ cân nặng và vòng bụng chuẩn: chỉ số khối cơ thể nằm trong khoảng 18,5 đến 24,9 kg/m2 (đọc là kilogram trên mét vuông) còn vòng bụng ở nam từ 90 cm trở xuống, ở nữ từ 80 cm trở xuống.

  • Rèn luyện thể xác mức độ trung bình: 30-45 phút mỗi ngày như đi bộ nhanh (7 km/giờ), đi xe đạp, chạy, chơi bóng bàn (Hình 9). Không rèn luyện khi huyết áp cao (huyết áp tâm thu >/= 160 mm Hg hoặc huyết áp tâm trương >/= 100 mm Hg) hoặc đang đợt cấp biến chứng tăng huyết áp.
  • Giữ bình thản.

Biện pháp thay đổi lối sống do người bệnh thực hiện.

2. Biện pháp dùng thuốc.

Hiện nay có khoảng 75 loại thuốc (hàng trăm biệt dược) thuộc 9 nhóm thuốc chữa tăng huyết áp khác nhau. Thầy thuốc sẽ căn cứ bệnh trạng cụ thể mà lựa chọn thuốc phù hợp nhất cho từng người.

Mỗi viên thuốc có một số phận! Người bệnh không nên ỷ lại vào thuốc mà xem nhẹ biện pháp thay đổi lối sống.

Biện pháp dùng thuốc do thầy thuốc đảm nhận, người bệnh tuyệt đối không tuỳ tiện điều chỉnh!

Biện pháp không dùng thuốc là cách thức trị đầu tiên, bổ trợ và song hành với cách chữa bằng thuốc.

Nơi chữa trị.

Do tính chất mạn tính tốt nhất người bệnh nên trị tại nơi mình cư trú. Đợt cấp thời thì người bệnh nhập viện sau đó tiếp tục trị ngoại trú.

Lợi ích và thời gian chữa trị?

Trị làm giảm tối đa các biến chứng do tăng huyết áp, giảm chi phí và kéo dài tuổi thọ. Trị càng sớm càng tốt!

Trị tăng huyết áp là lâu dài.

Khi nào huyết áp xuống tới mức an toàn?

Khi con số tăng huyết áp < 140/90 mm Hg thì gọi là điều trị ổn, lúc này mối nguy hiểm đã giảm nhiều. Ngưỡng này cao thấp tuỳ bệnh kèm theo cụ thể, ví dụ đái tháo đường và bệnh thận giai đoạn cuối thì ngưỡng an toàn là <130/80 mm Hg.

Làm sao để trị tăng huyết áp đạt mức tối ưu?

Kiên trì thay đổi lối sống và tuân thủ thầy thuốc!

Hãy hỏi thầy thuốc khi có bất cứ thắc mắc và khó chịu nào về bệnh tật.

Liên tục tìm hiểu về tăng huyết áp để việc trị tốt hơn (qua thầy thuốc, phương tiện truyền thông: sách báo, tivi, đài, mạng). Người bệnh và thầy thuốc thân tình với nhau thì việc khống chế tăng huyết áp tốt hơn.

Những sai lệch thường gặp khi trị tăng huyết áp

1.  Không chữa trị.

2.  Tự chữa trị:

  • Tự mua thuốc.
  • Mượn đơn thuốc mua thuốc.
  • Chữa theo lời bày biểu.

3. Trị không chuẩn mực:

  • Dùng đơn thuốc cũ.
  • Ngưng thuốc khi cảm giác khoẻ hoặc cho rằng bệnh đã khỏi.
  • Tự dùng thuốc khi thấy mệt, chóng mặt hoặc huyết áp "lên". 

Hậu quả của những sai lệch này là:

  • Người bệnh ngộ nhận là mình đang được chữa.
  • Tạo ra bệnh do thuốc như tai biến do thuốc.

Hệ luỵ là tăng huyết áp ngày càng nặng nề, chết người, phí tổn và mất lòng tin ở tiến bộ y học tim mạch.

Ngừa tăng huyết áp

Sống lành mạnh.

Tóm lại, tăng huyết áp là bệnh lý rất phổ biến, tiến triển âm thầm và liên tục, rút ngắn tuổi thọ 10-20 năm, gây chết người. Việc trị là hiệu quả, an toàn, lâu dài và lợi chi.

Các nhóm thuốc thường dùng

  • Thuốc lợi tiểu: hydrochlorothiazide (Apo-hydro 25 mg), indapamide 1,5 mg (Natrilix SR 1,5 mg), furosemide...
  • Thuốc chẹn kênh canxi tác dụng kéo dài: amlodipin (Amlodipin® Stada 5 mg), nifedipine 30 mg…
  • Thuốc ức chế thụ thể giao cảm bêta: atenolol (Atenolol® Stada 25 mg), bisoprolol 5 mg, carvedilol 12,5 mg…
  • Thuốc ức chế men chuyển dạng angiotensin: enalapril (Enalapril® Stada 10 mg), perindopril (Coversyl 5 mg)…
  • Thuốc ức chế thụ thể angiotensin II: losartan 25 mg, telmisartan 40 mg…

Phải làm gì khi thấy cơ thể bất an?

  • Nghỉ ngơi.
  • Hãy hỏi thầy thuốc mà mình tin tưởng.
  • Tuyệt đối không tự ý điều chỉnh như ngừng thuốc, tăng thuốc.

Hy vọng người đọc hiểu tăng huyết áp là gì để giúp mình, người thân kiểm soát tình trạng huyết áp hướng đến đời sống an lạc.

Giáo dục sức khỏe khác

Liên hệ


Điện thoại:

(08)54348292/0909199849

  Điện thư:

care@songtraclinic.com
   
  Địa chỉ: 
  200 Nguyễn Thượng Hiền, P5, Phú Nhuận
,TP.HCM

Trợ giúp trực tuyến

Số người trực tuyến

Đang truy cập : 15

Lượt truy cập : 205007